Mga pamahiin at kaalaman turo sa atin ng paglalamay sa patay

Lawiswis ng Salita ni P. Nicanor F. Lalog II, Ika-01 ng Nobyembre 2024
Larawan kuha ng may-akda, Sacred Heart Novitiate, Novaliches, QC, 20 Marso 2024.

Salamuch sa mainit na pagtanggap sa ating nakaraang lathalaing nagpapaliwanag sa ilang mga pamahiin sa paglalamay sa patay.

Sa ating pagsisikap na tuntunin pinagmulan ng mga pamahiin sa paglalamay, nakita rin natin ang kapangyarihan ng mga kaisipan ng tao na mahubog ang kamalayan at kaugalian ng karamihan sa pamamagitan ng mga ito.

Ang nakakatuwa po, mayroon namang praktikal na dahilan sa likod ng maraming pamahiin katulad po ng maraming nagtatanong, bakit daw masamang magwalis kapag mayroong patay?

Larawan kuha ni Fr. Pop dela Cruz, San Miguel, Bulacan, 2022.

Sa mga katulad kong promdi o laki sa probinsiya inabutan ko pa mga kapitbahay naming nakatira sa kubo at mga sinaunang tirahan na mayroong bubong na pawid at silong sa ilalim. Tablang kahoy ang mga sahig kung mayroong kaya at masinsing kinayas na mga kawayan kung hindi naman nakakaangat sa buhay. Ang silong palagi ay lupa din, mataas lang ng kaunti sa kalsada. Bihira naka-tiles noon. Kaya, masama ring ipanhik ng bahay ang tsinelas o bakya o sapatos kasi marumi mga ito.

Masama o bawal magwalis kapag mayroong lamay sa patay kasi nakakahiya sa mga panauhin na nakikiramay – mag-aalikabok sa buong paligid! Liliparin mga lupa at buhangin kasama na mga mikrobyo.

Marumi, sa madaling salita. Kaya ang utos ng matatanda, pulutin mga kalat gaya ng balat ng kendi o butong-pakwan. Noong mamatay Daddy ko, hindi ko matandaan kung tinupad namin pamahiing ito pero hindi ko malimutan paano nilinis ng mga kapit-bahay aming bahay nang ihatid na namin sa huling hantungan aking ama. Bagaman bawal magwalis noong lamay, asahan mo naman puspusang paglilinis ng mga kapit-bahay at kaanak pagkalibing ng inyong patay.

Kapag ako po ay tinatanong kung “naniniwala” sa pamahiin, “hindi” po ang aking sagot kasi iisa lang aking pinaniniwalaan, ang Diyos nating mapagmahal. Tandaan turo ni San Pablo noon sa marami niyang mga sulat, hindi mga ritual at kaugalian nagliligtas sa atin kungdi tanging si Kristo Jesus lamang.


Bakit lamay o "wake" 
ang pagbabantay sa patay?


Nakakatawa at marahil mahirap paniwalaan sagot sa tanong na iyan. Ang paglalamay ay hindi pagtulog sa gabi dahil sa mga gawain at gampanin kinakailangang tuparin. Wake ang Inggles nito na ibig sabihin ay “gising” tulad ng awake.

Naglalamay ang mga tao noong unang panahon lalo na sa Europa kapag mayroong namamatay upang matiyak na talagang namatay na nga kanilang pinaglalamayan. Inihihiga ang hinihinalang namatay sa mesa habang mga naglalamay ay nagkakainan at nag-iinuman upang hindi antukin; higit sa lahat, baka sakaling magising at matauhan hinihinalang patay sa kanilang ingay.

Alalahaning wala pang mga duktor noon na maaring magdeklarang pumanaw na ngang tunay ang isang tao; kaya, hindi malayo na may pagkakataong ang mga inaakalang namatay ay nag-comatose lamang. Kapag hindi pa rin nagising sa ingay ng kainan at inuman ng mga naglamay ang patay pagsapit ng bukang-liwayway, ipinapalagay nila noon na tunay na ngang patay iyon at saka pa lamang pag-uusapan ang libing.

Nang maglaon sa paglaganap ng Kristiyanidad, ang lamay na dati ay kainan at inuman, naging panahon ng pagdarasal ngunit hindi rin nawala mga kainan at inuman sa mga lamayan upang huwag antukin. At higit sa lahat, para maraming makiramay na ibig sabihin, mabuting tao namatay.


Mga salita at kaalaman
natutunan dahil sa mga patay...

Heto ngayon ang magandang kuwento mula sa kasaysayan kung paanong napagyaman ng mga tradisyon sa paglalamay ng namatay ang ating mga wika maging kaisipan. Kitang-kita ito sa kulturang banyaga tulad ng mga Inggles.

Nagtataka maraming archaeologists sa ilang mga takip ng kabaong sa Inglatera ay mayroong kalmot ng kuko ng daliri. At maraming bahid ng dugo.

Napag-alaman sa pagsasaliksik na may mga pagkakataong nalilibing mga yumao noon na hindi pa naman talagang patay! Kaya, kapag sila ay nagkamalay o natauhan habang nakalibing, pinagtutulak nila ang takip ng kabaong hanggang sa pagkakalmutin upang makalabas hanggang sa tuluyang mamatay na nga sa libingan.

Kaya naisipan ng mga tao noon na magtalaga ng bantay sa sementeryo lalo na mula alas-diyes ng gabi hanggang pagsikat ng araw na siyang pinagmulan ng katagang graveyard shift – literal na pagtatanod sa sementeryo o “graveyard” upang abangan sakaling mabuhay ang nalibing.

Larawan kuha ng may-akda, libingan ng mga pari at hermanong Heswita sa Sacred Heart Novitiate, Novaliches, QC, ika-20 ng Marso 2024.

Ganito po ang siste: tinatalian ng pisi ang daliri o kamay ng bawat namamatay kapag inilibing. Nakadugtong ang taling ito sa isang kililing o bell sa tabi ng bantay ng sementeryo, yung nasa graveyard shift.

Nakaangat ng kaunti ang takip ng kanyang kabaong at hindi lubusang tinatabunan kanyang libingan upang sakaling magkamalay, tiyak magpipiglas ito sa loob ng kabaong para makalabas… tutunog ang kililing sa gitna ng dilim ng gabi para magising o matawag pansin ng bantay na agad sasaklolo upang hanguin ang buhay na nalibing.

Isipin ninyo eksena sa sementeryo sa kalagitnaan ng dilim ng gabi… at biglang mayroong kikililing? Sinong hindi matatakot sa taong nalibing na biglang nabuhay? Doon nagmula ang salitang dead ringer na ibig sabihin ay isang taong nakakatakot o kakila-kilabot. Ikaw ba namang magtrabao ng graveyard shift sa sementeryo at kalagitnaan ng gabi ay tumunog kililing… marahil magkakaroon ka rin ng tililing sa takot!

Kaugnay din nito, alam ba ninyo na mayroong nakatutuwang kuwento rin ang paglalagay ng lapida sa libingan ng ating mga yumao?

Balikan ang Bagong Tipan ng Banal na Kasulatan na nagsasaad ng isa sa mga pangunahin nating pinananampalatayanan: ang muling pagbabalik ni Jesus o Second Coming of Christ na tinuturing end of the world.

Takot na takot mga unang Kristiyano sa paniniwalang ito na baka wala pa ang Panginoon ay magsibangon kaagad mga naunang namatay sa kanila!

Ang kanilang solusyon, lagyan ng mabigat na batong panakip ang mga libingan tulad ng lapidang marmol upang hindi agad bumangon ang patay bago ang Second Coming of Christ o Parousia.

Isa iyan sa mga dahilan kung bakit sinesemento rin mga puntod at libingan: upang huwag unahan pagbabalik ni Jesus.

Larawan kuha ng may-akda, libingan ng mga pari at hermanong Heswita sa Sacred Heart Novitiate, Novaliches, QC, ika-20 ng Marso 2024.

Kahalagahan ng pagsisimba...
hanggang kamatayan...
bago ilibing.

Mula sa tahanan, dumako naman tayo ngayon sa loob ng simbahan para sa pagmimisa sa mga yumao. Pagmasdan po ninyong mabuti posisyon ng mga kabaong ng mga patay kapag minimisahan.

Kapag po layko ang namatay katulad ng karamihan sa inyo na hindi pari o relihiyoso… pagmasdan ang kanilang paa ay nakaturo sa dambana o altar habang ang ulunan ay nakaturo sa mga tao o nagsisimba.

Kuha ng may-akda, 2018.

Ito ay dahil sa huling sandali ng pagpasok ng sino mang binyagan sa simbahan, siya pa rin ay nagsisimba. Pansinin na nakaturo kayang mga paa sa altar at ulo naman sa pintuan dahil kapag siya ay ibinangon, nakaharap pa rin siya sa altar, nagsisimba, nagdarasal.

Kapag pari naman ang namatay, katulad ko (punta po kayo), ang aming mga paa ay nakaturo sa pintuan ng simbahan at ulo naroon sa direksiyon ng dambana.

Hanggang sa huling pagpasok naming pari sa simbahan bago ilibing, kami ay nagmimisa pa rin ang anyo: nakaharap sa mga tao kung ibabangon mula sa pagkaposisyon ng aming ulo nakaturo sa altar at mga paa sa pintuan.

Larawan kuha ng may akda ng pinakamahal at isa sa matandang sementeryo sa mundo; mga paa ay nakaposisyon sa silangang pintuan ng Jerusalem upang makaharap kaagad ang Mesiyas na inaasahang magdaraan doon kapag dumating. Ang totoo, doon nga dumaaan si Jesus pagpasok ng Jerusalem mahigit 2000 taon na nakalipas.

Salamuch muli sa inyong pagsubaybay sa ating pagninilay at pagpapaliwanag ng ilang mga pamahiin at paniniwala kaugnay ng mga namatay. Ang mahalaga sa lahat ng ito ay patuloy tayong mamuhay sa kabanalan at kabutihan na naka-ugat palagi sa Diyos sa buhay panalangin (prayer life) na ang rurok ay ang Banal na Misa.

Huwag na nating hintayin pa kung kailan patay na tayo ay siyang huling pasok din natin sa simbahan na hindi makasalita ni makarinig o makakita. Tandaan, ang pagsisimba tuwing Linggo ay dress rehearsal natin ng pagpasok sa langit!

Kaya ngayong todos los santos, unahing puntahan ang simbahan upang magsimba. Tiyak makakatagpo natin doon ang ating yumao sa piling ng Diyos, kesa sa sementeryo napuro patay at mga kalansay. Amen.

Larawan kuha ng may-akda, bukang-liwayway sa Camp John Hay, Baguio City, Nobyembre 2018.

Umuwi ka na Mommy…

Lawiswis ng Salita ni P. Nicanor F. Lalog II, Ika-14 ng Agosto 2024
Larawan kuha ng may akda sa kanyang silid, 14 Agosto 2024.
*Salamuch sa Orange and Lemons.

Umuwi ka na Mommy:
yan lang mithi ko palagi
hindi lang masabi
nitong aking mga labi
dangan kasi hindi mangyayari;
akala ko noong dati
makakaya ko ang pighati
ng iyong pagpanaw
ngunit aking akala pala ay mali
tunay na damdamin namnamin,
ilahad at aminin sa sarili
huwag ikubli
huwag magkunwari
tiyak madadali sa huli.
Umuwi ka na Mommy:
kailanma'y hindi namin iyan nasabi
dangan nga kasi ikaw palagi
nasa tahanan at tindahan
naghihintay sa amin
at pagsapit ng takipsilim
tulad ng mga alaga mong inahin
isa-isa kaming iyong hahanapin
parang mga sisiw
bubusugin sa halimhim
ng iyong mga pangangaral
at dalangin saka ipaghahain
ng masarap at mainit na pagkain
mahirap limutin.
Umuwi ka na Mommy:
ikaw lang kasi
sa akin ang walang atubili
nakapagsasabi, nakakaramdam
at nakababatid ng lahat
dangan nga kasi
ikaw ang sa akin nagsilang
sa iyong sinapupunan
hanggang libingan
dama ko ating kaisahan
pilit ko noon hinihiwalayan
kaya ngayon aking ramdam
kay laking kawalan kahit
nag-iisa ka lang.
Larawan kuha ng may akda sa kanyang silid, 14 Agosto 2024.
*Salamuch talaga, Orange and Lemons.
Mula sa YouTube.com

Ascension is newness in Christ

The Lord Is My Chef Easter Recipe for the Soul by Fr. Nicanor F. Lalog II
Solemnity of the Ascension of the Lord, Cycle B, 12 May 2024
Acts 1:1-11 ><}}}}*> Ephesians 4:1-13 ><}}}}*> Mark 16:15-20
“The Ascension of Christ” (1304-1306) by Giotto, a fresco at the Arena Chapel, Padua, Italy from wikimediacommons.org.

We laid mommy to rest Saturday morning, the eve of today’s Ascension Sunday which happens to be a Mother’s Day too. I really can’t describe my feelings except having that emptiness in me amid a sense of joy too. Let me explain…

In my 26 years in the priesthood, I have always reflected the Ascension scene from Luke’s gospel in the many funeral Masses I have presided as something unusual to weird, even impossible: “As he blessed them he parted from them and was taken up to heaven. They did him homage and then returned to Jerusalem with great joy and they were continually in the temple praising God” (Lk.24:51-53).

How could anybody be with great joy after a funeral that is very much like the Ascension where there is a departure or a leaving of a beloved?

Photo by author, inside the chapel built over the site of the Ascension of Jesus outside of Jerusalem, May 2017.

But, after our guests have left at my mom’s funeral yesterday, that was exactly how we felt! Of course we are sad, we are in grief yet joyful with some sense of lightness within us. Like the death of our loved ones, Ascension is more than just the moving of Jesus to somewhere up in the heavens or to any location and place in the universe. Both the Ascension and death are about new state and level of relationships of Jesus and our departed loved ones hopefully entering into final union with God the Father. It is a leveling up not only of their existence with God but also of our own existence with God and one another.

Ascension is newness in our very selves to experience the glory of Jesus Christ now seated at the right hand of the Father in heaven. It is a breaking free from our many presuppositions and fears about life and dying.

When they had gathered together they asked him, “Lord, are you at this time going to restore the kingdom to Israel?” He answered them, “It is not for you to know the times or seasons that the Father has established by his own authority. But you will receive power when the Holy Spirit comes upon you, and you will be my witnesses in Jerusalem, throughout Judea and Samaria, and to the ends of the earth.” When he had said this, as they were looking on, he was lifted up, and a cloud took him from their sight.

Acts 1:6-9
From the the Catholic Diocese of Little Rock, Arkansas, dolr.org.

We have long been reflecting since Lent into Easter of how Jesus in becoming truly human like us in everything except sin had made us like Him, holy in His resurrection. If we have remained in Christ on His Cross, we have been made new in Him.

That is the lesson of His transfiguration in the second Sunday of Lent. Being new in Jesus, being transfigured in Him is getting out of the trappings of the worldly concerns like Peter offering to build three tents on Mount Tabor. Or worst, even after Easter like the disciples in the first reading today asking Jesus about the restoration of the kingdom of Israel.

Being new in Jesus following His Passion, Death and Resurrection is leveling up in our perceptions and outlook in life wherein we become simpler, taking life’s lessons bravely. We no longer go for “drama” like the disciples asking the restoration of the kingdom of Israel because we have grown in our faith in Christ as we hurdled life’s light and darkness, joy and sadness, triumph and defeat, even death that keeps on hovering above us, enveloping us at times. All these experiences of hardships and difficulties have changed us into better persons in the grace of God in times we did not even realize at all.

Photo by author at the site believed to be the Ascension site of Jesus outside Jerusalem, May 2017.

My ministry as a chaplain Fatima University Medical Center have greatly reshaped and affected my views on life and death, sickness and sufferings that enabled me to decide prudently when my younger sister was diagnosed with cancer in 2022 and lately this time with my mom when she had her second stroke that led to her recent death. As a chaplain face to face daily with the dying, I have come to terms with death by coming to terms with life at the same time. No more false hopes of getting any better but simply following the flow of life by having more meaningful moments especially with everyone, especially my late mom and siblings.

That is what St. Paul was saying in the second reading on the meaning of “he ascended” as the “one who also descended into the lower regions of the earth” (Eph.4:9). The more we go down into pains and sufferings, darkness and failures including sin or even death, the more we get closer to Jesus because we also get closer with our true selves and with others. To ascend with Jesus is to leave behind all those toxic topics and concerns, including persons who saddle our backs with extra luggages that prevent us from being light.

Ascension is also living in the present than wasting precious time and energy on past’s mistakes and failures or worrying about the the coming future. See how Jesus commissioned us all His disciples to be His witnesses to the ends of the earth with two angels later reiterating the Lord’s command.

While they were looking intently at the sky as he was going, suddenly two men dressed in white garments stood beside them. They said, “Men of Galilee, why are you standing there looking at the sky? This Jesus who has been taken up from you into heaven will return in the same way as you have seen him going into heaven.”

Acts 1:10-11

“Why are you standing there looking at the sky?” is a beautiful reminder for us to live in the present moment, to be vigilant always in doing what is true and good, just and kind in this world so marred by the darkness of evil and sin. Remember, the Ascension is not about a place nor a location where Jesus went up to but a “leveling up” or a “shift_” in our relationship with Him and with others.

Therefore, it is also something that happens in the present moment. It is more than a distant moment in history but a reality happening daily.

Following His Ascension, Jesus has become more accessible than ever because He remains with us on a deeper, personal level. Recall how He asked Mary Magdalene not to touch Him upon appearing to her on Easter Sunday; that was to remind her and everyone that our relationships with Him is more than the physical level, that He cannot be bounded by time and space anymore as He is really present in us and among us in the most personal and spiritual manner.

Jesus lives in us that we have to keep on doing His work here on earth. The gospel clearly says it all, of the urgency for us to “stop standing, looking up” to start proclaiming the gospel to everyone. See how mothers are always busy doing something at home for us her family. Mothers never get tired cooking and doing everything for us family members because they love us so much that even after death, unknown to us, we imitate them by being so busy loving too.

Blessed Sunday to all mothers, especially those in heaven! Amen.

Photo by author, pilgrims waiting their turn to enter site of Ascension outside Jerusalem, May 2019.