Saying the names of people we pray for

Quiet Storm by Fr. Nicanor F. Lalog II, 04 November 2026

*Photo by author, Chapel of Our Lady of Ephesus, Bella Rose Gardens, Silang, Cavite, 07 October 2026.*

One of the frequently asked question (FAQ) people ask us priests during Undas is why only the name of their departed is mentioned or written for the Mass intentions and prayers for souls?

It is very amusing observing how they wonder of not having the need to write the complete names of their departed loved ones, wary their Mass intentions and prayers might go to somebody else.

*Photo by author, baptismal font, Cathedral of Our Lady of Pillar, Imus, Cavite, 27 October 2026.*

First of all, God knows in his infinite knowledge and wisdom our intentions for our departed loved ones. Most of all, when we were baptized, the priest did not mention our family names because as baptized Christians, we are God’s beloved children. Therefore, we only have one family in God whom we call “Our Father.”

In the Old Testament, there is one short verse I have loved so much since high school seminary taught to us by our teacher now Msgr. Narsing Sampana that has guided me in life especially when feeling so low and lost,

But now, thus says the Lord… “Fear not, for I have redeemed you; I have called you by name; you are mine… Because you are precious in my eyes and glorious, and because I love you…” (Isaiah 43:1, 4).

It is very sad how these days how parents think more of most unique names to give their children than check the calendar of saints or the Bible so that kids may have holy role models in growing up. For the Jews as we see in the Bible, names are not only for identification of the person; the name is also the mission of the person like Jesus that means “God saves” or John, “God is gracious”.

Names are most special because they express and deepen our relationships. We know very well that indeed, the most sweet thing to hear is our name being called because it is more than being recognized but most of all a sign of being valued and remembered.

But, names have deep spiritual meanings too as our invisible lines and connections with each other, whether in this life or eternal life. That’s because names have innate value. And power.

*Photo by author, sunset at Subic, 02 November 2026.*

We not only feel good being called in our own name but we feel our heart is changed, like mellowed and gladdened specially when we call the name of someone dear to us, or simply we are nice with. That is why is very important when we pray for others, we also mention their names, making us grow closer with them.

I only realized this now I am old with longer lists of names to pray for. It was my mother who taught me that whenever I pray, I always mention the names so God would know whom to bless! We were still two siblings then living in Project 7 when Mommy taught us with these exact words for prayer right after we have put on our kulambo:

Thank you very much God for today:
Please bless my Daddy Will and Mommy Cory,
my sister Meg and I, Nick. Amen.

Later on came my second sister Bing-Bing came and she was added to our list of names to mention in prayer every night. When Bing was learning to speak and it was her turn to learn to pray, Mommy added another prayer just for her, “God, give me patatas” because she loved potatoes in nilaga, pochero, afritada including those little cubes in menudo!

My list of names to pray for grew as our family grew: our bunso also my only brother Willy Boie came in 1973 and in 1995 Meg married Dino my bayaw. They have four children – Katrina Andrea, Fabiola, Dymphna, and Thomas. Will also had a daughter whom I baptized in my first and only parish, Catherine Darla. All of them had nannies whom I prayed for too, just like Mommy’s caregivers until she died in 2024.

*Photo by author, Cathedral of Our Lady of Pillar, Imus, Cavite, 27 October 2026.*

During our 30-day retreat in Cebu, our Jesuit guide Fr. Arthur Shea (+) told us that mentioning the names of those persons we pray for make our prayers truly personal, assuring us that something beautiful happens within us whenever we mention the names of people we pray for. That’s very true.

The most effective prayer is always those most personal when we specify the people with their names and the intentions we pray for. Even if they do not know us because prayers change and transform people, not situations; when people are transformed, relationships improve, peace and harmony happen among us. Mentioning the name of people we pray for is practical as it lessens the anger and negativities we have against any person. Most of all, it is difficult to pray for people we hate and thus, mentioning their names not only make our prayers effective but also affective.

The same is true with people we do not know at all but still pray for like the anonymous drivers who transport us, the vendors and bakers who provide us with all kinds of goods and others who provide us with the goods and services we need daily. When we pray for specific peoples like the the sick, the prisoners in jail especially the innocent ones, and yes, the corrupt government officials, we learn to think more of other people, to see more outside of ourselves and search for those in the margins and forgotten whom God loves so much.

When I was in first year theology in 1993, I was so overjoyed in the historic meeting in Oslo, Norway of Israeli PM Yitzhak Rabin (later assassinated) and the late PLO Chairman Yasser Arafat because I have been praying for peace in Israel since I re-entered the seminary. It convinced me that God answers prayers no matter how simple or complicated it may be. Though peace remains elusive in that part of the world, I still pray for the people in Israel and the Middle East especially after I had visited the Holy Land thrice and now with the war still going on there.

Beloved: First of all, I ask that supplications, prayers, petitions, and thanksgiving be offered for everyone, for kings and for all in authority, that we may lead a quiet and tranquil life in all devotion and dignity (1 Timothy 2:1-2).

When we pray for one another as St. Paul tells Timothy, that is when we begin to identify everyone and find our relationships with them as brothers and sisters whom we must love and respect to make this world a better place to live in. It all begins in our hearts because when we pray, we make a space in our hearts for other people. Then God comes as we find in Jesus Christ’s healing of the centurion’s servant (Lk.7:1-10). See how in this version by Luke the Jews “approached Jesus and strongly urged him to come, saying, ‘He deserves to have you do this for him, for he loves our nation and he built the synagogue for us.’ And Jesus went with them” (Lk.7: 4-6). Jesus answered their prayers because he must have been so surprised with their attitude toward the pagan because finally, they saw not differences but similarities as persons believing in God.

When we mention names of people, that is when we recognize them as one of us too, making our prayers effective and affective as change and miracles begin to happen. Whether in this life or in eternity, for sure. Let us pray for one another. Amen.

*Photo by author, Bella Rose Gardens, Silang, Cavite, 07 October 2026.*

Usapang cremation pa rin…

Lawiswis ng Salita ni P. Nicanor F. Lalog II, Ika-02 ng Nobyembre 2026

Salamuch po sa mga bumisita at nagbasa ng ating blog ukol sa wastong pangangalaga ng mga sinaabong labi o cremated remains. Mayroong ilan ang tumuligsa sa ating isinulat na batay sa pinakahuling Instruction ng Vatican, ang Ad resurgendum cum Christo na nagbabawal sa pag-iingat sa bahay ng urn ng na-cremate na labi ng mahal sa buhay maging ang pagpaparte-parte kahit katiting ng mga sinaabong labi na kadalasan nilalagay sa mga kuwintas at alahas bilang remembrance.

Ipagpaumanhin po ninyo kung sakaling nasaktan inyong mga damdamin sa aking nalathala na pitak ngunit wala pong kinalaman sa usaping pananalapi ang mga alituntunin ng Simbahan na noon pa mang 1963 umiiral; kailan lamang nagkaroon ng mga kolumbaryo sa mga parokya. Karamihan sa mga kolumbaryo ay pinangangasiwaan ng mga pribadong kumpanya gaya ng mga funeral homes at memorial parks.

Sabi naman ng iba walang sinasabi sa Bibliya na bawal ilagak sa tahanan ang urn naglalaman ng sinaabong labi ng yumao. Ang ating pong tugon: e wala din naman po sinasabi ang Bibliya ukol sa cremation ng mga namatay bagaman mayroong isang pagkakataon mga labi ng namatay ay sinunog. Ito ay matapos na lapastanginin ng mga Filisteo mga labi ni Haring Saul at mga anak kaya binawi ng mga Israelita kanilang mga bangkay at sinunog upang ilibing mga abo bilang tanda ng kanilang pag-galang (1 Samuel 31:7-13).

Makikita natin sa buong bibliya na mula kina Abraham hanggang kay Jesu-Kristo, pawang silang lahat ay mga inilibing kaya naman ito pa rin ang higit na paraan pinipili ng Simbahan mula sinauna sa pangangalaga ng mga labi ng namatay bilang paghahanda sa Second Coming na kung saan ang mga labi ng mga namatay ay hahanguin muli upang isama sa kaluluwa at makamit ang glorified body tulad ni Jesus nang muling nabuhay. Ito pa rin ang dahilan kaya nang payagan ng Simbahan ang cremation pagkaraan ng Vatican II, tiniyak pa rin na mapangalagaan at nasa ligtas at naaayong lunan mga labi ng mga yumao.

Larawan kuha ng may-akda isa sa mga pinakamatandang sementeryo sa labas ng Jerusalem; masdan mga nitso nakaturo ang mga paanan nito sa silangang bahagi ng lungsod kung saan nila inaasahan magdaraan ang Mesiyas kapag dumating kaya kapag iyon ay nangyari, lahat ng mga namatay ay babangon nakaharap doon upang salubungin siya.

Ngunit higit na dahilan sa pagtitiyak na nasa maayos, marangal at nararapat na libingan ang labi ng ating mga yumao ay bahagi ng katuruan ng Simbahan na batay pa rin sa Banal na Kasulatan – ang pagpapahalaga sa dangal ng bawat tao kahit namatay na bilang larawan at wangis ng Diyos.

Hindi ba ninyo alam na ang inyong katawan ay templo ng Espiritu Santo na nasa inyo at tinanggap ninyo mula sa Diyos? Ang inyong katawan ay hindi talagang inyo kundi sa Diyos (1 Corinto 6:19).

Maliwanag ang Banal na Kasulatan, mga ginigiliw ko: sa buhay na ito hanggang kamatayan, wala tayong masasabing atin sapagkat ang lahat ay sa Diyos. Mainam basahin din natin nauunang talata ng ating sitas kung saan ipinanangaral ni San Pablo kabanalan ng ating katawan kaya dapat panatilihin itong malinis mula sa kasamaan at kasalanan. At ito ay kahit namatay na.

At dito ating makikita ang malungkot na umiiral sa makabagong panahon na marami sa atin sa ngayon pakiwari sa sarili ay buo niyang pag-aari, na tila walang pakialam sino man sa ibig niyang gawin sa kanyang sariling katawan.

*Larawan kuha ng may-akda, Chapel of Our Lady of Ephesus, Bella Gardens, Tagaytay City, 07 Oktubre 2026.*

Katawan ko pag-aari ko ang tila slogan ng karamihan ngayon kaya kung ayaw magbuntis, ipapalaglag sanggol sa sinapupunan. Ito rin dahilan sa sobrang pagbatak – stretching – ng ating mga karapatan kung kayat pati na rin sa pag-iiba ng ari at kasarian (sex change), ang nauusong test tube baby o in-vitro fertilization na pawang hindi pinahihintulutan ng Simbahan sapagkat labag mga ito sa dangal ng buhay. Ang malungkot kasi sa panahon ngayon, puro tayo karapatan na tila pag-aari natin ang lahat – hindi lamang ating sariling buhay kungdi maging buhay ng iba gaya ng sanggol sa sinapupunan ng isang ina o mga pumanaw na. Sa bawat karapatan ay mayroon ding katapat na tungkulin at pananagutan sa iba.

Sinasabi ng mga dalubhasa na mayroong dalawang palatandaan ng mataas na antas ng kalinangan ano mang lipi ng mga tao na kanilang napag-aralan: una anila ay kapag ang mga buto ng mga yumao ay mayroong tanda ng panggagamot at ikalawa ay kapag inililibing ang mga yumao.

Ayon sa kanila, nagpapahayag ang dalawang palatandaang ito ng pangangalaga sa kapwa tulad ng panggagamot sa nagkakasakit o naaksidente at higit sa lahat, kahit namatay na, iniingatan pa rin kanilang mga labi. Palatandaan anila ang mga ito ng tunay na pagmamalasakit sa kapwa na nagpapatunay ang tao ay social being, hindi nag-iisa at palaging mayroong kapwa. No man is an island wika nga dahil tayong lahat ay magkakarugtong sa buhay maging sa kamatayan na ang kaganapan ating inaasam ay magaganap sa buhay na walang hanggan kapiling ang Diyos.

Kaya kung paano natin pinahahalagahan ating mga yumao ay nagsasalamin ng ating patuloy na pagpapahalaga sa kanila, sa pagkilala sa kanilang sariling katauhan na maging mapayapa at malaya sa buhay na walang hanggan. Sadyang masakit ang mamatayan ng mahal sa buhay ngunit alalahanin nating ang usapin ay hindin lamang may kinalaman sa ating nagdadalamhati at nasaktan kungdi higit sa lahat doon mismo sa namatay. Ibigay natin nauukol sa paggalang sa kanilang naiwang labi na sinaad ng mga titik na “R.I.P.” mula sa mga katagang Latin na Requiescat In Pace o Rest in Peace sa Inggles habang sa Filipino ay mas malalim ang salin na isang panalangin din, Sumalangit nawa (SLN) kanilang kaluluwa. Amen. Isang mapayapang Araw ng mga Yumao.

*Salamuch kay Ginoong Paterno Esmaquel II ng The Religion Reporter na nag-interview sa atin noong Sabado upang maipaliwanag ilang mga bagay-bagay sa cremation. Narito po ating panayam mula sa YouTube.com.

Mula sa YouTube.com.

“Do It Again” by Steely Dan for my funeral

Lord My Chef Sunday Music, 01 November 2026

*Photo by author, Don Bosco Batulao Retreat House, Batangas, April 2026.*

You read it right: when I die, it is my wish that Steely Dan’s 1972 classic Do It Again shall be my funeral music. Aside from the fact that it was the first SD song I heard that started my fascination and love for this duo and their music, it speaks so well of my life that if I should live again, I will repeat everything. Just like Jack in Do It Again.

In the mornin' you go gunnin' for the man who stole your water
And you fire 'til he is done in but they catch you at the border
And the mourners are all singin' as they drag you by your feet
But the hangman isn't hangin' and they put you on the street

You go back, Jack, do it again, wheel turnin' 'round and 'round
You go back, Jack, do it again

When Walter Becker died on September 3, 2017, it was the last day of a retreat I facilitated for graduating high school students in Bustos, Bulacan. They were dumbfounded, wondering what had happened to me after hearing their confessions as I spoke of Becker and Steely Dan, singing and playing some of their songs they could hardly relate with. Soon, other musicians died along with actors and actresses whose music and films have shaped us during our growing up years that as a priest, I would include them in my prayers and Masses, hoping some day we could all jam in heaven!

Aside from praying for the souls of my favorite musicians on this All Saints’ Day and tomorrow’s All Souls’ Day, I thought of writing about Do It Again as my funeral song after watching a reel sent by a friend of an imaginary movie of someone dying with this opening track from Steely Dan’s debut album Can’t Buy a Thrill. My friend who sent that said he would have My Old School; but, as I have said, I will have Do It Again.

I must confess I never truly understood the meanings of the SD songs I used to hear and listened to while growing up except that they were all weird and odd like me while at the same time smooth and sophisticated. For me, what matters most always is when the music and lyrics jibe – something Walter and Donald Fagen perfected so well, putting them on top of the pantheon of gods of music.

As I matured, I realized, like me, SD music is deep and profound. Yes, surreal and psychedelic that an aunt (may she rest in peace) used to ask me how would I become a priest while listening to such kind of music. But, I eventually became a priest, still a Danhead! (You should see how some people react when they ask me explain the origin and meaning of Steely Dan.)

Going back to “Do It Again”, it is one of those tracks that I listen to every time I drive because the Remastered Best of Steely Dan is the only CD in my player. Of course I have a USB with other music but every time I drive, Walter and Donald with their fellow gods accompany me in my trips.

Before the Smiths came whom I also love, Steely Dan were there first to “romanticize” life’s many failures and disasters. Alex Pappademas is right after all when he wrote in “Quantum Criminals” that we are actually Jack in Do It Again – the gambler always losing, the one always caught in the crossfires of every battle in life but still somehow survives that hence, we do it again.

That is what I like most with Walter and Donald: they can express truly what we feel in every failures and losses we have had without pinning us down; instead, in their perfectionist music, we feel uplifted that like Jack, we just do it again like in our failed relationships – whether our own fault or others fault. Just choose for yourself and still be consoled, Jack….

When you know she's no high climber then you find your only friend
In a room with your two-timer, and you're sure you're near the end
Then you love a little wild one and she brings you only sorrow
All the time you know she's smilin' you'll be on your knees tomorrow, yeah

You go back, Jack, do it again, wheel turnin' 'round and 'round
You go back, Jack, do it again

I have realized in life that coming to terms with death is coming to terms with life. And vice versa. The moment we start living fully, meaningfully, authentically, that is when we befriend death. That is when we truly become free from others say, from everything that enslaves you to fully become free as your true self.

Now you swear and kick and beg us that you're not a gamblin' man
Then you find you're back in Vegas with a handle in your hand
Your black cards can make you money so you hide them when you're able
In the land of milk and honey, you must put them on the table

You go back, Jack, do it again, wheels turnin' 'round and 'round
You go back, Jack, do it again

I have no claims to greatness nor holiness. I am just like Jack and at this stage of my life at 61 years old, 28 years as a priest, if given a chance to live again, I will do everything again. Yes, still be a priest. And a Danhead. Even perhaps add more mischiefs for more lessons and adventures and fun. Like Jack and the rest of the gang we have come to know as Steely Dan. To all Steely Dan fans, hail! For those wondering what is this all about, listen.

From YouTube.com.

Blessed hunger & thirst for God

Lord My Chef Sunday Recipe for Soul by Fr. Nicanor F. Lalog II
Solemnity of All Saints, 01 November 2026
Revelation7:2-4, 9-14  ><}}}}*>  1 John 3:1-3  ><}}}}*>  Matthew 5:1-12

Thousands of people arrive to pray at the graves of their relatives at a cemetery during the annual observance of All Saint’s Day in Manila on November 1, 2019. Photo by *Ted Aljibe, AFP.*

The way we Filipinos say goodbyes illustrates vividly – with a dash of some humor – the theology of our celebrations of All Saints Day and All Souls Day we collectively call as Undas.

When we are in a party or any gathering, we never say we are leaving like alis na ako that sounds rude, or layas na ako that is tinged with anger while diyan na kayo could mean burning of one’s bridges, a sort of total separation.

Normally, we say goodbyes either by saying tutuloy na po ako or mauna na po ako. The po is optional but both are the most kind and accepted way of telling everuyone we are leaving. our hosts we are leaving. Tutuloy na ako literally in English is “I’m coming in”when you are actually going out to leave while mauna na po ako means I’m going first or will go ahead of everybody whereas no one is following you especially the host.

But here are the twists in these Filipino goodbyes: both indicate our being Christians, of our deeply ingrained religiosity no matter how hard some would deny. Whenever we say tutuloy na ako, mauna na ako, we unconsciously or subconsciously express our hunger and thirst for heaven, for eternal life.

To say tutuloy na ako is to express that basic truth we all die with one final destination which is heaven in eternal life.

To say mauuna na ako is an affirmation of our other famous maxim about death, una-una lang yan, that nobody knows who’s going to die among us next.

Every time we bid goodbye to anyone, we express this holy desires to be in heaven, to be with God, to be like all the Saints we celebrate on this first day of November.

When Jesus saw the crowds, he went up the mountain, and after he had sat down, his disciples came to him. He began to teach them, saying: “Blessed are those who hunger and thirst for righteousness for they will be satisfied” (Matthew 5:1-2, 6).

*Photo by author, Baguio City, July 2018.*

In this time of faith in a mass-mediated culture that thrives in promoting pleasures and merry-making alongside with overflowing food and drinks while more others are starving and dying in hunger and still more are without potable water to drink, we find the fourth beatitude a rarity.

Notice how bacchanalian our generation has become with all the food apps and restaurants offering a plethora of food and drinks so glorified in social media called “food porn”, a prostitution of food and drinks. How sad so many people has become so insensitive in posting all their food in social media without any deference for the poor who could barely make ends meet for a decent meal thrice daily. See how so few among us Catholics really fast or go on abstinence every Ash Wednesday and Good Friday with all of our excuses and alibis.

*Photo by author, side entrance to Church of Beatitudes, the Holy Land, May 2019.*

Very sad.

Hence, Jesus called “blessed” those who hunger and thirst for righteousness because it is an affirmation of our faith in him who told the devil in the wilderness that “man does not live by bread alone but by every that comes forth from the mouth of God” (Mt.2:4). To hunger and thirst for righteousness is to value more the soul than the body. It is an appetite for the sacred and for things of deeper value and importance than those that are fleeting and superficial like food and drinks and other pleasures including those that bloat our egos.

Blessed are those who hunger and thirst for righteousness because it is a desire to be holy first of all, a desire for God himself, a desire for heaven. Righteousness for the Jews is holiness which is the observance of God’s Laws and Commandments. But, problem with this frame of mind as we have seen since the other Sunday is the tendency to be legalistic, to see more the Laws than the person that ultimately, fails to see God in one another.

Holiness is being filled with God like the souls already in heaven called Saints. They are holy because they have been purified of their sins and therefore filled with God as John tells us in his vision of heaven of great multitudes wearing white robes washed in the Blood of the Lamb.

But for us still on earth, still battling with sin and evil, holiness is being filled with God but not sinless. And because we are filled with God, we strive always to work alongside with Christ, bearing all the pains and sufferings he bore first for us for the sake of righteousness, of justice and peace. In this world when conformity to whatever “everyone is doing” is the rule of the game like corruption, dishonesty, and infidelity, being hungry and thirsty with the poor and suffering is our strongest signs of protest and resistance against the prevailing evils of our time. Being hungry and thirsty for righteousness is also being hungry and thirsty for the Kingdom of God because that is a sharing in Christ’s Passion and Death leading to his glorious Resurrection.

*Photo from bloomberg.com of a homeless man in New York City during a fashion week in summer 2019.*

The most difficult daily struggle we all contend with is our hunger and thirst, our most basic instincts for the most basic needs of food and water in order to live; without food and water, we grow weak and die. However, hunger and thirst tend us to overindulge with food and drinks because these readily give us pleasures, making us forget the more essential things in life.

That is why the need for some forms of sacrifices like abstinence and fasting not only with food and drinks but anything that gives us pleasure and comfort so that we learn to desire for higher things like God, holiness and virtues.

The fourth beatitude is most timely in a world that has become so consumerist where only matter matters with everything reduced to pera pera lang with God slowly being deleted from daily life scenes. See how our world has become like showbiz with all the glitz and glamor with everything for show or palabas that despite the abundance we now enjoy not only in food and drinks but almost everything, the more we have become empty and alienated within.

Blessed are you if you hunger and thirst for righteousness because it is a grace reminding you of that fact many forget that the world and everything here passes. Being hungry and thirsty for righteousness is having God in your heart, of experiencing his love, of working to love others so that they too may experience God because they have been so hungry and thirsty for love and kindness, care and concern from others.

What do you hunger and thirst for these days?

How sad that with all these technologies we now have meant to bring us closer with one another have actually brought us apart. Worst of all, the very technologies meant to work for us now enslave us, becoming not only the gods of many but masters too. Blessed are you in your hunger and thirst for God because he alone in Christ Jesus can truly satisfy us here and hereafter. Dwell in the love of God in Jesus Christ John tells us in the second reading like the saints who have gone ahead of us, resisting all evils and temptations to sin for only the Lord satisfies us. Amen. A blessed All Saints’ Day to you!

*A panel of Fra Angelico’s painting (1423-24) “The Forerunners of Christ with Saints and Martyrs” from wikipedia.*

Di alintanang paglapastangan sa mga yumao

Lawiswis ng Salita ni P. Nicanor F. Lalog II, Ika-28 ng Oktubre 2026

*Larawan mula sa inquirer.net file photo, 2022.*

Undas na naman at wika nga sa Inggles, all roads lead to the cemetery sa panahong ito upang alalahanin sa pananalangin habang nagtutulos ng kandila, naglalagay ng bulaklak mga pamilya at angkan sa puntod ng kanilang mga yumaong mahal sa buhay.

Siyempre, mayroon din salu-salo doon sa sementeryo habang ang iba naman ay nagtitipon sa kolumbaryo upang gayon din, ipanalangin kanilang mga yumaong mahal sa buhay na isinaabo ang mga labi o pina-cremate.

Mula sa wikang Latin, langit o “sky” ang columbarium habang ang ossuary na halos katulad nito ay libingan naman ng mga buto ng yumao na mula din sa Latin, os o buto kaya yaong sakit sa buto ay osteoporosis kung tawagin. Ang ating kataga na sementeryo o cemetery sa Inggles ay nagmula din sa wikang Latin na hiniram sa Griyego, cemeterion na kahulugan ay “dormitoryo”. Malinaw sa mga katagang gamit sa libingan noon pa man ay nagpapahiwatig ng buhay na walang hanggan na siyang ating tunay na hantungan sa pagwawakas ng buhay sa lupang ibabaw.

*Larawang kuha ng may-akda, Anvaya Cove, Bataan, Abril 2026.*

Ito ang dahilan mula simula pa lamang ay pinahahalagahan na ang labi ng mga yumaong mahal natin sa buhay dahil mismong ating Panginoong Jesu-Kristo na nagpakasakit at namatay ngunit muling nabuhay ay nalibing din. At dahil doon, pinabanal ni Jesus ating libingan habang inaabangan ang kanyang muling pagbabalik sa wakas ng panahon na kung saan ang lahat ng namatay ay ibabangon niya upang ang kanilang mga labi ay makaisa kanilang mga kaluluwa sa buhay na walang hanggan na siya nating ipinahahayag tuwing magsisimba ng araw ng Linggo, “Sumasampalatay ako sa Espiritu Santo, sa Simbahang Katolika, sa kasamahan ng mga Banal, sa pagkabuhay mag-uli ng mga namatay na tao hanggang sa buhay na walang hanggan.”

Kaya naman itinuturo ng Simbahan batay sa Ebanghelyo at Banal na Kasulatan na pakaingatan at pangalagaan palagi ang mga labi ng mga yumao.

Subalit nakababahala, nakakabagabag itong nauuso na pag-uuwi sa bahay at pagkuha ng kahit kaunting sinaabong labi ng yumao na nilalagay sa kuwintas at ibang alahas bilang remembrance at alaala. Kasama na rito pag-iingat sa tahanan ng tinaguriang “green bones” dahil ito man ay bahagi, labi ng yumao.

Pinahihintulutan naman ng Simbahan ang cremation noon pa man ngunit ito ay alinsunod sa mga tagubilin at alituntunin dapat tuparin upang matiyak na mapananatili ang dangal at pangangalaga sa labi ng mga yumao.

At pangangahasan ko nang sabihin na malaking kahangalan at paglapastangan sa mga yumao ang nauusong pagkuha ng sinaabong labi upang itago sa tahanan at higit sa lahat, pagparte-partehan ng pamilya mga ito – kahit kaunti – upang ilagay sa alahas tulad ng kuwintas bilang remembrance ng kanilang mahal na yumao.

Juice colored! Anong kalokohan iyan?

Sa halip na maparangalan kanilang mga yumaong mahal sa buhay, kabaligtaran ang nangyayari. Nagiging katulad na lamang ng ordinaryong gamit gaya ng balat ng kendi o talulot ng bulaklak na paalala ng inyong first date ang sinaabong labi ng mahal na yumao. Matay ko mang isipin na nakasabit sa leeg ang kuwintas na mayroong abo ng yumaong mahal sa buhay na dapat ay namayapa na e hanggang ngayon ay kayag-kayag pa rin sa mga pinagkakaabalahan sa buhay pati na sa hirap at tiisin.

Paano kung mahablot, ma-snatch kuwintas na mayroong abo ng inyong yumao? Sana ay maisip ng mga gumagawa nito ang kalapastanganang iyan sa kanilang yumao.

Kung tunay nating minamahal mga yumao natin sa buhay, ilagak sila sa mga takdang libingan tulad ng sementeryo at kolumbaryo upang doon kanilang labi ay mapangalagaan at higit sa lahat, maipagdasal at maalala palagi di lamang ng pamilya at kamag-anak kungdi ng bayan ng Diyos, ang Simbahan sa tuwina ay nananalangin para sa mga yumao.

Noong 2016 niliwanag at muling ipinaalala sa isang Instruction ng Offices of the Congregation for the Doctrine of the Faith sa Vatican ang paglalagom ng mga katuruan at alituntunin ng Simbahan ukol sa paglilibing lalo ng mga sinaabong labi ng namatay. Unang-una na dito ang paglagak ng mga ito sa natatanging libingan gaya ng sementeryo at kolumbaryo. Narito ang buong sitas upang kayo mismo ang bumasa sa mga bahagi ng naturang Instruction na pinamagatang Ad Resurgendum cum Christo na ibig sabihi’y “bumangon muli kay Kristo”:

When, for legitimate motives, cremation of the body has been chosen, the ashes of the faithful must be laid to rest in a sacred place, that is, in a cemetery or, in certain cases, in a church or an area, which has been set aside for this purpose, and so dedicated by the competent ecclesial authority.

From the earliest times, Christians have desired that the faithful departed become the objects of the Christian community’s prayers and remembrance. Their tombs have become places of prayer, remembrance and reflection. The faithful departed remain part of the Church who believes “in the communion of all the faithful of Christ, those who are pilgrims on earth, the dead who are being purified, and the blessed in heaven, all together forming one Church”.

The reservation of the ashes of the departed in a sacred place ensures that they are not excluded from the prayers and remembrance of their family or the Christian community. It prevents the faithful departed from being forgotten, or their remains from being shown a lack of respect, which eventuality is possible, most especially once the immediately subsequent generation has too passed away. Also it prevents any unfitting or superstitious practices (#5, Instruction Ad Resurgendum cum Christo).

For the reasons given above, the conservation of the ashes of the departed in a domestic residence is not permitted. Only in grave and exceptional cases dependent on cultural conditions of a localized nature, may the Ordinary, in agreement with the Episcopal Conference or the Synod of Bishops of the Oriental Churches, concede permission for the conservation of the ashes of the departed in a domestic residence. Nonetheless, the ashes may not be divided among various family members and due respect must be maintained regarding the circumstances of such a conservation (#6, Instruction Ad Resurgendum cum Christo).

*Larawan kuha ni Santi San Juan ng Manila Bulletin, Angono, Rizal, 31 Agosto 2024.*

Malinaw ang paalala ng Simbahan: hindi pinapayagan itago sa tahanan ang na-cremate na labi ng mahal sa buhay. At hindi rin tama na pagparte-partehan ng mga naulila kahit katiting ng sinaabong labi ng kanilang yumao.

Nakakalungkot na mayroong mga pari na sa halip ituro ang tama at nararapat, sila pa nagkukunsinti ng kamalian at kalapastanganang ito sa pagbabasbas ng mga kuwintas na mayroong sinaabong labi ng mga yumao.

Nararapat at napapanahon nang pagbawalan ng Catholic Bishops Conference of the Philippines (CBCP) ang mga punenarya sa pag-aalok sa mga namatayan ng mga sinaabong labi na nilalagay nila mismo sa mga kuwintas na kanila ring binebenta na isa pang dagdag na kalapastanganan sa mga yumao na pinagkakitaan pa!

Mahigpit ding ipinagbabawal ng Simbahan ang pagsasaboy ng mga sinaabong labi sa himpapawirin at karagatan katulad ng mga eksena sa pelikula; walang puwang sa pananampalatayang Katoliko ang mga gawaing ito sapagkat turo nga ni San Pablo, templo at tahanan ng Espiritu Santo ang bawat tao (1Cor.6:19) kaya kahit namatay na ay sagrado pa rin kanilang mga labi kaya mga ito ay binabasbasan pa rin.

In order that every appearance of pantheism, naturalism or nihilism be avoided, it is not permitted to scatter the ashes of the faithful departed in the air, on land, at sea or in some other way, nor may they be preserved in mementos, pieces of jewelry or other objects. These courses of action cannot be legitimized by an appeal to the sanitary, social, or economic motives that may have occasioned the choice of cremation (#7, Instruction Ad Resurgendum cum Christo).

Ngayong Undas, kung mayroon kayong mga sinaabong labi ng inyong mahal sa buhay na nasa bahay pa rin o kahit kaunti sa kuwintas at ibang alahas, alang-alang sa kapayapaan ng inyong mahal na yumao, ilagak na mga ito sa sementeryo o kolumbaryo. Kumausap ng pari para sa inurment of remains upang maging makabuluhan at banal inyong pagdiriwang ng Undas simula ngayong taon hanggang sa magkasama-sama tayo balang araw sa buhay na walang hanggan kapiling ang Diyos at kanyang mga Banal. Amen.

*Larawan kuha ni Santi San Juan ng Manila Bulletin sa Angono, Rizal, 31 Oktubre 2024.*

Mga pamahiin at kaalaman turo sa atin ng paglalamay sa patay

Lawiswis ng Salita ni P. Nicanor F. Lalog II, Ika-01 ng Nobyembre 2024

*Larawan kuha ng may-akda, Sacred Heart Novitiate, Novaliches, QC, 20 Marso 2024.*

Salamuch sa mainit na pagtanggap sa ating nakaraang lathalaing nagpapaliwanag sa ilang mga pamahiin sa paglalamay sa patay.

Sa ating pagsisikap na tuntunin pinagmulan ng mga pamahiin sa paglalamay, nakita rin natin ang kapangyarihan ng mga kaisipan ng tao na mahubog ang kamalayan at kaugalian ng karamihan sa pamamagitan ng mga ito.

Ang nakakatuwa po, mayroon namang praktikal na dahilan sa likod ng maraming pamahiin katulad po ng maraming nagtatanong, bakit daw masamang magwalis kapag mayroong patay?

*Larawan kuha ni Fr. Pop dela Cruz, San Miguel, Bulacan, 2022.*

Sa mga katulad kong promdi o laki sa probinsiya inabutan ko pa mga kapitbahay naming nakatira sa kubo at mga sinaunang tirahan na mayroong bubong na pawid at silong sa ilalim. Tablang kahoy ang mga sahig kung mayroong kaya at masinsing kinayas na mga kawayan kung hindi naman nakakaangat sa buhay. Ang silong palagi ay lupa din, mataas lang ng kaunti sa kalsada. Bihira naka-tiles noon. Kaya, masama ring ipanhik ng bahay ang tsinelas o bakya o sapatos kasi marumi mga ito.

Masama o bawal magwalis kapag mayroong lamay sa patay kasi nakakahiya sa mga panauhin na nakikiramay – mag-aalikabok sa buong paligid! Liliparin mga lupa at buhangin kasama na mga mikrobyo.

Marumi, sa madaling salita. Kaya ang utos ng matatanda, pulutin mga kalat gaya ng balat ng kendi o butong-pakwan. Noong mamatay Daddy ko, hindi ko matandaan kung tinupad namin pamahiing ito pero hindi ko malimutan paano nilinis ng mga kapit-bahay aming bahay nang ihatid na namin sa huling hantungan aking ama. Bagaman bawal magwalis noong lamay, asahan mo naman puspusang paglilinis ng mga kapit-bahay at kaanak pagkalibing ng inyong patay.

Kapag ako po ay tinatanong kung “naniniwala” sa pamahiin, “hindi” po ang aking sagot kasi iisa lang aking pinaniniwalaan, ang Diyos nating mapagmahal. Tandaan turo ni San Pablo noon sa marami niyang mga sulat, hindi mga ritual at kaugalian nagliligtas sa atin kungdi tanging si Kristo Jesus lamang.

Bakit lamay o "wake" 
ang pagbabantay sa patay?

Nakakatawa at marahil mahirap paniwalaan sagot sa tanong na iyan. Ang paglalamay ay hindi pagtulog sa gabi dahil sa mga gawain at gampanin kinakailangang tuparin. Wake ang Inggles nito na ibig sabihin ay “gising” tulad ng awake.

Naglalamay ang mga tao noong unang panahon lalo na sa Europa kapag mayroong namamatay upang matiyak na talagang namatay na nga kanilang pinaglalamayan. Inihihiga ang hinihinalang namatay sa mesa habang mga naglalamay ay nagkakainan at nag-iinuman upang hindi antukin; higit sa lahat, baka sakaling magising at matauhan hinihinalang patay sa kanilang ingay.

Alalahaning wala pang mga duktor noon na maaring magdeklarang pumanaw na ngang tunay ang isang tao; kaya, hindi malayo na may pagkakataong ang mga inaakalang namatay ay nag-comatose lamang. Kapag hindi pa rin nagising sa ingay ng kainan at inuman ng mga naglamay ang patay pagsapit ng bukang-liwayway, ipinapalagay nila noon na tunay na ngang patay iyon at saka pa lamang pag-uusapan ang libing.

Nang maglaon sa paglaganap ng Kristiyanidad, ang lamay na dati ay kainan at inuman, naging panahon ng pagdarasal ngunit hindi rin nawala mga kainan at inuman sa mga lamayan upang huwag antukin. At higit sa lahat, para maraming makiramay na ibig sabihin, mabuting tao namatay.

Mga salita at kaalaman
natutunan dahil sa mga patay...

Heto ngayon ang magandang kuwento mula sa kasaysayan kung paanong napagyaman ng mga tradisyon sa paglalamay ng namatay ang ating mga wika maging kaisipan. Kitang-kita ito sa kulturang banyaga tulad ng mga Inggles.

Nagtataka maraming archaeologists sa ilang mga takip ng kabaong sa Inglatera ay mayroong kalmot ng kuko ng daliri. At maraming bahid ng dugo.

Napag-alaman sa pagsasaliksik na may mga pagkakataong nalilibing mga yumao noon na hindi pa naman talagang patay! Kaya, kapag sila ay nagkamalay o natauhan habang nakalibing, pinagtutulak nila ang takip ng kabaong hanggang sa pagkakalmutin upang makalabas hanggang sa tuluyang mamatay na nga sa libingan.

Kaya naisipan ng mga tao noon na magtalaga ng bantay sa sementeryo lalo na mula alas-diyes ng gabi hanggang pagsikat ng araw na siyang pinagmulan ng katagang graveyard shift – literal na pagtatanod sa sementeryo o “graveyard” upang abangan sakaling mabuhay ang nalibing.

*Larawan kuha ng may-akda, libingan ng mga pari at hermanong Heswita sa Sacred Heart Novitiate, Novaliches, QC, ika-20 ng Marso 2024.*

Ganito po ang siste: tinatalian ng pisi ang daliri o kamay ng bawat namamatay kapag inilibing. Nakadugtong ang taling ito sa isang kililing o bell sa tabi ng bantay ng sementeryo, yung nasa graveyard shift.

Nakaangat ng kaunti ang takip ng kanyang kabaong at hindi lubusang tinatabunan kanyang libingan upang sakaling magkamalay, tiyak magpipiglas ito sa loob ng kabaong para makalabas… tutunog ang kililing sa gitna ng dilim ng gabi para magising o matawag pansin ng bantay na agad sasaklolo upang hanguin ang buhay na nalibing.

Isipin ninyo eksena sa sementeryo sa kalagitnaan ng dilim ng gabi… at biglang mayroong kikililing? Sinong hindi matatakot sa taong nalibing na biglang nabuhay? Doon nagmula ang salitang dead ringer na ibig sabihin ay isang taong nakakatakot o kakila-kilabot. Ikaw ba namang magtrabao ng graveyard shift sa sementeryo at kalagitnaan ng gabi ay tumunog kililing… marahil magkakaroon ka rin ng tililing sa takot!

Kaugnay din nito, alam ba ninyo na mayroong nakatutuwang kuwento rin ang paglalagay ng lapida sa libingan ng ating mga yumao?

Balikan ang Bagong Tipan ng Banal na Kasulatan na nagsasaad ng isa sa mga pangunahin nating pinananampalatayanan: ang muling pagbabalik ni Jesus o Second Coming of Christ na tinuturing end of the world.

Takot na takot mga unang Kristiyano sa paniniwalang ito na baka wala pa ang Panginoon ay magsibangon kaagad mga naunang namatay sa kanila!

Ang kanilang solusyon, lagyan ng mabigat na batong panakip ang mga libingan tulad ng lapidang marmol upang hindi agad bumangon ang patay bago ang Second Coming of Christ o Parousia.

Isa iyan sa mga dahilan kung bakit sinesemento rin mga puntod at libingan: upang huwag unahan pagbabalik ni Jesus.

Kahalagahan ng pagsisimba...
hanggang kamatayan... 
bago ilibing.

Mula sa tahanan, dumako naman tayo ngayon sa loob ng simbahan para sa pagmimisa sa mga yumao. Pagmasdan po ninyong mabuti posisyon ng mga kabaong ng mga patay kapag minimisahan.

Kapag po layko ang namatay katulad ng karamihan sa inyo na hindi pari o relihiyoso… pagmasdan ang kanilang paa ay nakaturo sa dambana o altar habang ang ulunan ay nakaturo sa mga tao o nagsisimba.

Ito ay dahil sa huling sandali ng pagpasok ng sino mang binyagan sa simbahan, siya pa rin ay nagsisimba. Pansinin na nakaturo kayang mga paa sa altar at ulo naman sa pintuan dahil kapag siya ay ibinangon, nakaharap pa rin siya sa altar, nagsisimba, nagdarasal.

Kapag pari naman ang namatay, katulad ko (punta po kayo), ang aming mga paa ay nakaturo sa pintuan ng simbahan at ulo naroon sa direksiyon ng dambana.

Hanggang sa huling pagpasok naming pari sa simbahan bago ilibing, kami ay nagmimisa pa rin ang anyo: nakaharap sa mga tao kung ibabangon mula sa pagkaposisyon ng aming ulo nakaturo sa altar at mga paa sa pintuan.

Larawan kuha ng may akda ng pinakamahal at isa sa matandang sementeryo sa mundo; mga paa ay nakaposisyon sa silangang pintuan ng Jerusalem upang makaharap kaagad ang Mesiyas na inaasahang magdaraan doon kapag dumating. Ang totoo, doon nga dumaaan si Jesus pagpasok ng Jerusalem mahigit 2000 taon na nakalipas.

Salamuch muli sa inyong pagsubaybay sa ating pagninilay at pagpapaliwanag ng ilang mga pamahiin at paniniwala kaugnay ng mga namatay. Ang mahalaga sa lahat ng ito ay patuloy tayong mamuhay sa kabanalan at kabutihan na naka-ugat palagi sa Diyos sa buhay panalangin (prayer life) na ang rurok ay ang Banal na Misa.

Huwag na nating hintayin pa kung kailan patay na tayo ay siyang huling pasok din natin sa simbahan na hindi makasalita ni makarinig o makakita. Tandaan, ang pagsisimba tuwing Linggo ay dress rehearsal natin ng pagpasok sa langit!

Kaya ngayong todos los santos, unahing puntahan ang simbahan upang magsimba. Tiyak makakatagpo natin doon ang ating yumao sa piling ng Diyos, kesa sa sementeryo napuro patay at mga kalansay. Amen.

*Larawan kuha ng may-akda, bukang-liwayway sa Camp John Hay, Baguio City, Nobyembre 2018.*

Sa buhay at kamatayan, bulaklak nagpapahayag ng buhay

Lawiswis ng Salita ni P. Nicanor F. Lalog II, Ika-31 ng Oktubre 2024

“Say it with flowers” ang marahil isa na sa mga pinakamabisa at totoong pagpapahayag ng saloobin sa lahat ng pagkakataon. Wala ka na talagang sasabihin pa kapag ikaw ay nagbigay ng bulaklak kanino man. Ano man ang okasyon. Buhay man. O patay na.

Mababango at makukulay na bulaklak. Mas maganda at mas mahal, pinakamabuti lalo’t higit kung ibibigay sa sinisinta upang mabatid nilalaman ng dibdib ng isang mangingibig.

*Larawan kuha ng may-akda sa Benguet, 12 Hulyo 2023.*

Sa buong daigdig, nag-iisang wika at salita ang mga bulaklak na ginagamit upang ihatid ang tuwa at kagalakan sa sino man nagdiriwang ng buhay at tagumpay, maging ng kagalingan at lakas sa may tinitiis na sakit at hilahil. Sari-saring kulay, hugis at anyo, iisa ang pinangungusap ng bulaklak sa lahat ng pagkakataon, buhay at kagalakan at kaisahan ng magkakaibigan at magkasintahan, mag-asawa at mag-anak, magkaano-ano man.

Marahil kasunod nating mga tao, ang mga bulaklak na ang pinakamagagandang nilikha ng Diyos upang ipadama at ilarawan sa atin Kanya at maging atin ding katapatan at kadalisayan ng loobin at hangarin. Alalahanin paalala ni Jesus sa atin, “Isipin ninyo kung paano sumisibol ang mga bulaklak sa parang…maging si Solomon ay hindi nakapagsuot ng kasingganda ng isa sa mga bulaklak na ito, bagamat napakariringal ang mga damit niya” (Mt. 6:28, 29).

Kapag ako ay nagkakasal, palagi kong ipinaaalala sa magsing-ibig ang kahulugan ng maraming gayak na bulaklak sa dambana ng simbahan na nagpapahiwatig ng larawan ng Paraiso.

Alalaong baga, bawat Sakramento ng Kasal ay “marriage made in heaven” – malayang ginawa at pinagtibay ng magsing-ibig sa harap ng Diyos at ng Kanyang Bayan sa loob ng simbahan. Kaya wika ko sa kanila, ipagpatuloy ang pagbibigay ng bulaklak sa maybahay kahit hindi anibersaryo, lalo na kapag mayroon silang “lover’s quarrel” bilang tanda ng “ceasefire”.

Kaya naman maski sa kamatayan, mayroon pa ring mga bulaklak na ibinibigay tanda hindi lamang ng pagmamahal kungdi ng pag-asa na harinawa, makapiling na ng yumao ang Diyos at Kanyang mga Banal sa langit. Gayon din naman, dapat katakutan ng sino mang buhay pa ang padalhan ng korona ng patay o bulaklak sa patay dahil babala ito ng masamang balak laban sa kanyang buhay.

*Lamay ni Mommy noong Mayo 7, 2024; paborito niya ang kulay pink at bulaklak na carnation.*

Dagdag kaalaman ukol sa mga bulaklak sa patay: isang dahilan kaya pinupuno ng maraming mababangong bulaklak ang pinaglalamayan ng patay ay upang matakpan masamang amoy ng yumao dahil noong unang panahon, wala pa namang maayos na sistema ng pag-eembalsamo maging ng mga gamot para ma-preserve ang labi ng yumao. Kapansin-pansin ngayon lalo sa social media kapag mayroong namamatay, ipinapahayag ng mga naulila na huwag nang magbigay o mag-alay ng mga bulaklak bagkus ay ibigay na lamang sa favorite charity ng yumao. Kundangan kasi ay malaking halaga ng pera ang magagarang bulaklak sa patay; kesa ipambili yamang malalanta rin naman, minamabuti ng mga naulila ng yumao na mag-donate na lamang sa favorite charity ng pumanaw nilang mahal sa buhay.

Marahil ay hindi ito matatanggap hindi lamang ng mga Pilipino kungdi ng karamihan ng tao sa buong mundo; higit pa ring napapahayag ang pakikiramay at pagmamahal sa namatay at mga naulila sa pamamagitan ng bulaklak dahil malalim na katotohanang taglay ng mga ito.

Tuwing Sabado Santo noong nasa parokya pa ako, gustung-gusto ko palagi sa aming umagang panalangin (lauds) na ipinahahayag iyong tagpo ng paglilibing kay Hesus.

Sa pinagpakuan kay Jesus ay may isang halamanan, at dito’y may isang bagong libingang hindi pa napaglilibingan. Yamang noo’y araw ng Paghahanda ng mga Judio, at dahil sa malapit naman ang libingang ito, doon nila inilibing si Jesus (Juan 19:41-42).

Inilibing si Jesus sa may halamanan, garden sa Inggles. Nagpapahiwatig muli ng Paraiso, hindi ba.

Kay sarap namnamin ng tagpo ng Pasko ng Pagkabuhay ni Jesus doon sa “halamanan” na muli ay paalala sa atin ng “return to Paradise”, “return to Eden” ika nga. Kaya nang lapitan ni Jesus si Magdalena nang umiiyak dahil wala ang Panginoon sa libingan, napagkamalan niya si Jesus bilang hardinero.

*Larawan kuha ng may-akda, halamanan sa St. Agnes Catholic Church, Jerusalem, Mayo 2017.*

Noong Martes, sinabi ni Jesus sa ebanghelyo na ang paghahari ng Diyos ay “Katulad ng isang butil ng mustasa na itinamin ng isang tao sa kanyang halaman” (Lk.13:19).

Bawat isa sa atin ay halamanan ng Diyos, a garden of God. A paradise in ourselves.

Maraming pagkakataon pinababayaan natin ating mga sarili tulad ng halamanang hindi dinidilig ni nililinang. Kung minsan naman, hindi nating maintindihan sa kabila ng ating pangangalaga, tila walang nangyayari sa ating sarili, tulad ng halamanang walang tumubo o lumago, mamunga o mamulaklak sa kabila ng pagaasikaso?

Nguni’t maraming pagkakataon din naman na namumulaklak, nagbubunga tayo tulad ng halamanan dahil ang tunay na lumilinang sa atin ay ang Panginoong Diyos na mapagmahal!

*Ilang araw pagkaraan ng Pasko nang kami’y magtanghalian ng barkada, 2023.*

Noong Disyembre 2022, umuwi isa naming dating teacher at kaming magkakaibigan ay nagsama-sama para sa isa pang dati naming kasama sa ICSM-Malolos, si Teacher Ceh.

Umuwi siya mula Bahrain noong 2020 dahil sa cancer at sumailalim siya ng chemotherapy.

Dahil Pasko, niregaluhan ko siya ng orchid.

Enero 2023 namasyal kami sa Tagaytay at napakasaya namin noon. Gustung-gusto niyang pinupuntahan ang Caleruega tuwing umuuwi siya mula Bahrain kung saan siya nagturo matapos mag-resign sa aming diocesan school.

Ang akala namin ay papagaling na si Teacher Ceh at dadalas na aming pagkikitang magkakaibigan mula noong simula ng 2023. Pagkatapos ng huli niyang chemotherapy noong Setyembre, nabatid na mababagsik kanyang cancer cells at hindi nagtagal, pumanaw si Teacher Ceh noong ika-16 ng Oktubre 2023.

*Larawan kuha ng may-akda, 16 Oktubre 2024.*

Isang araw bago sumapit kanyang babang-luksa, ibinalita sa amin ng kanyang Ate na umuwi mula Amerika na buhay at namumulaklak ang bigay kong orchid kay Teacher Ceh. Dinala niya ito nang magmisa ako sa kanyang puntod kinabukasan para sa kanyang ibis luksa.

Laking tuwa namin sa gitna ng nakakikilabot na pagkamangha nang makita naming magkakaibigan ang regalo kong orchids kay Teacher Ceh.

Isa’t kalahating taon pagkaraan naming huling magsama-samang magkakaibigan, isang taon makalipas ng kanyang pagpanaw, buhay at namulaklak pa rin ang orchid kong bigay sa kanya na tila nangungusap na masayang-masaya, buhay na buhay si Teacher Ceh doon sa langit!

*Sa aking silid; bigay lamang po iyang halaman na iyan at di ko alam pangalan.*

Ako man ay nagtataka. Kung kailan wala na aking Mommy, saka ako nakakabuhay ng mga halaman. Green thumb kasi si Mommy.

Kahit maliit lamang aming lupain, sagana siya sa pananim mula sa mga rosas at orchids, cactus at mga mayana, mga sari-saring halaman sa paso maging papaya, atis, langka, pati kamote at sili sa gilid ng bahay namin ay mayroon siya.

*Ito yung flower vase ng mga napatay kong waterplant sa dati kong assignment; ayaw ko sanang dalhin sa paglipat dito sa Valenzuela pero awa ng Diyos, buhay pa halaman mula 2021*.

Nakakatawa, ako hindi makabuhay ng halaman. Muntik pa akong bumagsak ng first year high school sa gardening kasi hindi ako makabuhay ng ano mang panananim maliban sa kamote. Sabi ni Mommy sa akin noon, kapag iyong kamote hindi ko pa nabuhay, ako ang talagang kamote!

Nang magkaroon ako ng sariling parokya noong 2011, nakakadalaw pa siya at simba sa amin noon tuwing Linggo. Ipinagyabang ko sa kanya mga alaga kong water plants sa kuwarto ngunit pagkaraan ng ilang buwan, namatay mga iyon. Sabi niya ulit sa akin, “ano ka ba naman anak, water plant na lang napapatay mo pa? Masyadong mainit iyong mga kamay,” aniya.

*Hoya daw ito na nakuha ko noong aking personal retreat sa Sacred Heart Novaliches noong 2022; buhay pa rin hanggang ngayon sa aking banyo.*

Isang bagay nakalimutan kong sabihin kay Mommy bago siya mamatay ay nakakabuhay na ako ng water plant sa kuwarto ko sa bago kong assignment sa Fatima Valenzuela.

Ako ay nagugulat sa sarili ko ngunit ngayon ko lamang napagnilayan nang makita ko ang orchids na regalo ko kay Teacher Ceh: apat na taon nang buhay aking mga water plant sa kwarto mula nang malipat ako dito noong 2021.

Hindi ko rin alam pangalan ng halamang ito na bigay sa akin pero nakapagpatubo na ako ng isa pa niyang sanga nasa aking office sa University; yung orchids bigay sa akin noong Abril, wala nang bulaklak pero buhayn pa rin. Himala!

Parang sinasabi sa akin ng mga alagang kong water plant na marahil, buhay na buhay at tuwang tuwa na rin si Mommy at nakabuhay ako ng halaman.

Kasi sabi niya kasi sa aking noong maliit pa ako, dapat daw marunong akong mag-alaga ng halaman at hayop dahil tanda raw iyon na makakabuhay na rin ako ng tao.

Siguro nga. Kaya ko nang mabuhay maski wala na siya, paalala marahil nitong aking mga halaman. Flowers for you, kaibigan.

Lihim ng mga pamahiin sa lamayan

Lawiswis ng Salita ni P. Nicanor F. Lalog II, Ika-30 ng Oktubre 2024

*Larawan kuha ng may-akda, St. Scholastica Retreat House, Tagaytay City, Agosto 2024.*

Heto na naman ang panahon ng maraming pagtatanong at pagpapaliwanag sa ating mga pamahiin ukol sa paglalamay sa mga patay. Matagal ko nang binalak isulat mga ito nang mamatay aking ama noong taong 2000.

Biglaan ang kanyang pagpanaw noon. Katunayan, madaling araw ng kaarawan ni Mommy, ika-17 ng Hunyo 2000. Dalawang taon pa lamang akong pari. Nasunod ang aming mga kamag-anak na sa aming tahanan paglamayan si Daddy. At noon pinuna ng ilang matatanda ang aking kawalan ng kaalaman sa maraming pamahiin at kaugalian tuwing mayroong paglalamay sa patay.

Napuna noon ng nanay ng isang kaibigan na naghahatid ako ng mga panauhin matapos makiramay sa amin. Wika niya sa akin, “alam ko” aniya, “marami kayong alam at napag-aralan, Father; hiling ko lang po sana sa inyo na igalang pamahiin naming matatanda ukol sa lamay ng patay… masama ang naghahatid ng mga nakikiramay.”

Humingi ako ng paumanhin at iyon ang una kong aral sa mga pamahiin lalo sa probinsiya – pag-galang at respeto. Huwag nating pagtawanan kanilang pamahiin at kaugalian bagkus pagnilayan, pag-aralan at tuntunin pinagmulan ng mga iyon. Higit kong naunawaan ang mga ito sa aking pagtanda lalo nang pumanaw si Mommy nitong nakaraang Mayo. Ito po ay aking sariling pagsusuri, opinyon na maaring tama o mali. Kayo na ang tumimbang kung tatanggapin at paniniwalaan.

Bago po ang lahat, ibig kong bigyang pansin ang salitang ginagamit na “bawal” at “masama” tulad ng “bawal ang ganito, masama ang ganire”. Iisa lang kahulugan nito sa ating mga Pinoy. Dito ating makikita ang positibong katangian natin na magkasing-kahulugan ang bawal at masama kasi “ano mang bawal, tiyak masama”! Kaya, heto na po ang ilang mga pamahiin at aking paliwanag na marahil na dahilan o pinagmulan:

Bawal o masama magpasalamat sa mga nakikiramay ang namatayan. Ito palagi sinasabi sa akin ng mga nakiramay sa amin noong mamatay aming mga magulang. Hindi ko talaga maintindihan.

Tanging sumasagi sa aking isipan ang kasabihan na ang “paglalamay lamang ang hindi pinangungumbida.” Alalaong-baga, sa amin sa probinsiya, masusukat ang husay at kabutihan ng sino man sa kanyang pagpanaw: kung maraming makipaglamay at makiramay, siya ay mabuti; kung kakaunti, marahil hindi siya ganoong kabuti. Kaya walang dapat ipagpasalamat sa mga nakiramay dahil binabalik lamang nila kabutihan ng namatay.

Ngunit nang pumanaw si Mommy noong Mayo, noon ko higit naintindihan ito di lamang mas matanda na ako kungdi dahil marami na akong pinakiramayan bilang pari. Ayaw ng mga panauhin sila ay pasalamatan dahil ang kanilang pakikiramay ay pagbabalik ng kabutihang ginawa di lamang ng pumanaw kungdi pati ng mga naulila tulad ko na pari.

*Larawan kuha ng ni G. Noli Yamsuan, Manila Cathedral, 2010.*

Palaging sinasabi ng mga nakikiramay maging ng mga paring dumalaw sa amin kung paano ako noong sila’y nagdadalamhati ay akin ding sinamahan sa pagdiriwang ng Banal na Misa o maski pagbabasbas lamang. Kinuwento ng marami sa kanila kung paanong di nila malimutan mga iyon, pati na rin nang dalawin ko at dasalan kanilang mahal sa buhay habang may karamdaman.

Kay tamis maalala na di nila kinalimutan pakikiramay ko noon. At wala nang higit pang tatamis itong aking naranasan pagkamatay ni Mommy, sumunod kanyang nakatatandang kapatid. Nalaman ng ilan kong dating parokyano at kusa din silang nagtungo sa lamay ng aking Tita. Nagulat mga pinsan ko nang sila ay magpakilala at ang sabi daw sa kanila, “naku, si Father pinuntahan lahat ng aming mga patay kaya kami narito ngayon.”

Hindi naman sa sinusuklian ating kabutihan kungdi patunay ito na hindi nalilimutan ng mga tao ating pakikiramay sa pagpanaw ng mahal nila sa buhay; dala-dala nila ito palagi at kinukuwento sa mga bata kung paanong dumamay mga tao sa kanilang pighati. Sakaling mayroong kaaway o kaalitan ang pumanaw, doon din nakikilala kabutihan ng sino man. Marami akong napansin mga kamag-anakan lumalambot ang kalooban kapag nagpunta at nakiramay nakaalitan ng kanilang pumanaw subalit, kung magmatigas yaong kaaway at ni hindi man lang sumilip sa lamay lalo na kung kababaryo, itaga mo sa bato, sasabihin ng mga kaanak sadyang masama iyan.

Kaya, bukod sa hindi sinasabi ang “salamat” sa lamayan, laging pakatandaan sa ating mga Filipino, ang pakikiramay ang isa sa mga pinakamagandang paraan ng pakikipag-kapwa tao dahil hanggang kamatayan, laan tayo makipag-ugnayan.

*Larawan kuha ng may-akda, Agosto 2024.*

Bawal o masama maghatid ng mga nakiramay. Nakakatawa po ito nguni’t tunay na tunay lalo sa aking karanasan. Hindi na dapat maghatid sa mga nakiramay ang namatayan dahil maraming maraming iba pang dumarating na panauhin at baka ikaw lang ang nakakakilala sa kanila.

Alam naman ninyo tayong mga Pinoy: sasakay na lang o nakasakay na nga sa kotse, hindi pa matapos ang mga kuwentuhan natin! Kaya kung maraming nakikiramay at isa isang ihahatid mga nagpapaalam, wala nang makapag-eestima sa mga dumarating na iba pa. Praktikal ang pamahiing ito.

Bawal o masama magbaon ng pagkain at inumin mula sa lamay. Nakakatawa din ito. Ngunit gaya ng bawal na paghahatid sa mga nakikiramay, praktikal ang pamahiing bawal mag-uwi ng pagkain at inumin mula sa lamay.

Nang mamatay si Mommy noong Mayo, dalawamput-anim na taon na akong pari, matagal na ring nagsipagtrabaho mga kapatid ko at marami na ring kaklase at kaibigan mga anak nila. Sa dami ng aming mga nakilala, lahat dumarating para makiramay. Bagamat marami ang mayroong bigay ding pagkain at inumin sa kabila ng saganang handa naming pagkain na pina-caterer pa, may isang gabing halos kinapos aming handa kaya nagpabili pa ng lechon manok kapatid ko!

Kung bawat bisita ay mag-uuwi nga naman ng mamon o magsha-Sharon Cuneta ng lumpiang shanghai at iba pang ulam, mauubos ang pagkain at baka walang maihain sa mga darating iba pa lalo na kung hating gabi na. At iyan ang tunay na masama sa paguuwi ng pagkain at inumin mula sa patay: nauubusan mga maglalamay!

Dagdag kuwento: ayaw na ayaw iyan ng aking kasambahay noon na si “Manang” sa aming kumbento. Hindi niya kinakain mga “take home” sa akin at madalas, pinamimigay pa niya sa iba. Masama daw baka ako magkasakit. Pero, kapag kakaiba at masarap mga pagkaing uwi ko mula sa lamayan lalo ng mga rich at showbiz friends ko, okey lang sa kanyang kainin mga iyon! Ano nga ba masama? Wala maliban sa ating nabanggit na dahilan.

*Larawan kuha ng may-akda, Nagsasa Cove, San Antonio, Zambales, 19 Oktubre 2024.*

Bawal o masama maligo kapag mayroong patay. Siyempre! Puyat kasi tayo sa paglalamay kaya dapat magpahinga muna saka maligo. Iyon lang iyon.

Noong Hunyo, isang dating kasamahan kong DJ sa GMA7 namatay ang ina. Matapos akong magmisa at nang magpapaalam na, tinanong niya ako ng seryoso: talaga daw bang hindi pa siya puwedeng maligo?

Nakupo! Kaya pala kako tumutubo na yang balbas mo at nanglalagkit ka na! At ito ang dahilan sinabi ko sa kanya ukol sa pamahiing iyon. Maligo ka na wika ko at ang baho mo na!

*Larawan kuha ng may-akda, Anvaya Cove, Morong , Bataan, Abril 2024.*

Bawal o masama ang umuwi kaagad ng bahay galing sa patay. Ito ang popular na kaugaliang “pagpag” bago umuwi kasi kailangan daw iligaw iyong patay na baka sumunod. Ang totoo ay kailan lang naman ito naging laganap at napa-uso. Kawawang mga convenience store, naging tambayan ng mga nagpapagpag. At kaluluwa!

Hindi po ito totoo. Una, walang gumagalang kaluluwa. Kapag namatay ang isang tao, kaagad-agad hinahatulan kanyang kaluluwa kung ito ay pupunta ng langit o purgatoryo o impierno (ibang paksa ito na mainam pag-usapan sa ibang pagkakataon).

Heto naunawaan ko lamang nitong kamakailan habang dumarami ang namamatay kong mga kamag-anak at mga kaibigan. Dahil sa lamay na lang kami nagkikita-kita, itinutuloy namin ang kuwentuhan sa labas kasi naman, nakakahiyang ubusin pagkain at inumin sa lamayan.

At saka para mas masarap din ang kuwentuhan. Iyon sa aking pananaw ang tunay na dahilan kaya nauso ang pagpag. Sabi ng iba, iyon ay galing sa mga kapatid nating Chino na naniniwalang kailangang ipagpag mga negative vibes mula sa mga lamayan ng patay.

At kung tutuusin, ano nga ba ang mga negative vibes na ito? Balikan ang aral ng COVID-19 pandemic: mga mikrobyo at virus na maaring pagmulan ng pagkakasakit. Sa halip na magpagpag kayo ng kakain pa muli sa labas, mag-disinfect palagi pagdating ng bahay pagkagaling sa lamayan nang mapuksa mga kumakapit na mikrobyo.

*Larawan kuha ni Ka Ruben, stained glass sa Pambansang Dambana ng Birhen ng Fatima, Valenzuela City, 10 Oktubre 2024.*

Bawal o masamang maglibing tuwing araw ng Lunes. Ipagpaumanhin po ninyo mga naunang pari noong araw. Sila po nagpalaganap nitong “pamahiing” ito. Hindi naman talaga masama o bawa kasi kadalasan, Lunes ang araw ng libing ng mga yumaong pari pati kamag-anak namin.

Tanging dahilan ng pamahiing iyan ay pagod ang mga pari ng araw ng Linggo sa pagmimisa kaya, Lunes ang kanilang day-off. At pinakamabisang paraan upang matandaan ito ng mga tao, sabihing “masama” ang paglilibing ng Lunes na siyang unang araw ng trabaho.

*Larawan kuha ni G. Jay Javier, Hulyo 2024.*

Kaya po ako mula noon pa, ang day off ko ay Huwebes kasi Lunes ang pagpupulong naming mga pari!

Kayo ano pa alam ninyong pamahiin sa mga patay at lamay?

Hanapin ang praktikal na dahilan at higit sa lahat, igalang pa rin natin paniniwala ng ating mga kababayan kesa pagtawanan.

Tandaan, sa kamatayan palagi nagkakasukatan ng ating pagkakaibigan at pagsasamahan.

Ang pakikiramay ay tanda ng pakikibahagi sa pagluluksa at pighati ng namatayan.

At iyan ang pinakamainam na dahilan sa likod nitong mga pamahiin natin tuwing mayroong lamay at patay.